Za mrežami a ostnatým drôtom

BEŇADIK, Ján Kamil: Za mrežami a ostnatým drôtom. 2018.

Anotácia

Bol som robotníkom v Sovietskom zväze

Anotácia

Kytica veršov (K 25. výročiu našej republiky)

HOMOLA, Július: Kytica veršov (K 25. výročiu našej republiky). Bratislava: PV-ZPKO, 2017, 108 s.

Anotácia

Vrchárske drámy. III. diel. Prenasledovanie náboženstva

WOLF, Štefan: Vrchárske drámy. III. diel. Prenasledovanie náboženstva. Partizánske: Múzeum ozbrojených zložiek 1939 – 1945, 2017, 80 s.

Anotácia

Keď slovenské povedomie bolo prenasledované ako fašizmus... Prípad Jána Kamila Beňadika z roku 1958

Keď slovenské povedomie bolo prenasledované ako fašizmus... Prípad Jána Kamila Beňadika z roku 1958. (Zost. M. Lacko).

Anotácia

Denníky a spomienky z východného frontu 1942 – 1944

Denníky a spomienky z východného frontu 1942 – 1944

Kniha je pokračovaním úspešnej edície Denníky a spomienky vojakov z východného frontu 1941 – 1944

Vrchárske drámy. II. diel. Kolektivizácia Štálov (1949 – 1973)

WOLF, Štefan: Vrchárske drámy. II. diel. Kolektivizácia na Štáloch (1949 – 1973). Krakov – Nová Baňa: Spolok Slovákov v Poľsku, 2016.

Anotácia

Vrchárske drámy. I. diel. Druhá svetová vojna a počiatky boľševizmu na Štáloch

WOLF, Štefan: Vrchárske drámy. I. diel. Druhá svetová vojna a počiatky boľševizmu na Štáloch. Krakov – Nová Baňa: Spolok Slovákov v Poľsku, 2016, 113 s.

Anotácia

Povstanie. Slovensko 1939 – 1945

Povstanie. Slovensko 1939 – 1945. Scenár M. Lacko, V. Štric, Film 2000 – RTVS – SFÚ, 2014, 76 min.

Celovečerný dokumentárny film „Povstanie. Slovensko 1939 – 1945“ sa pokúsil v skratke zachytiť mimoriadne komplikované obdobie Slovenska za druhej svetovej vojny. Miesto odbornej diskusie však film po svojej premiére 3. septembra 2014 putoval do trezoru RTVS a M. Lacko na čiernu listinu v RTVS, čím televízia kontinuálne nadviazala na prax z čias komunistickej totality.

Bohom zabudnuté kúty

Bohom zabudnuté kúty. Scenár a réžia Igor Sivák, ÚPN – Spolok Slovákov v Poľsku, 2010, 33 min. (Odborná spolupráca M. Lacko, Ľ. Ďurina)

Dokumentárny film „Bohom zabudnuté kúty“ sa týka tabuizovanej problematiky výčinov poľských ozbrojených skupín v rokoch 1945 – 1947, ktoré svoju nenávisť obracali proti národnostným menšinám. Osobitne proti slovenskej menšine na severnom Spiši, ktorá sa už druhýkrát za štvrťstoročie nedobrovoľne dostala do Poľska, čím bola de facto odsúdená na polonizáciu a zánik.

Malá vojna v marci 1939 a jej miesto v pamäti národa

Malá vojna v marci 1939 a jej miesto v pamäti národa. (Zost. M. Lacko – M. Malatinský). Krakov – Bratislava: Spolok Slovákov v Poľsku – O. z. Múzeum ozbrojených zložiek 1939 – 1945, 2016, 202 s. + príloha

Anotácia

Samostatnosť Slovenska. 75 rokov

Samostatnosť Slovenska. 75 rokov. Pamätnica zo spomienkových akadémií v Bratislave a Košiciach 13. a 14. marca 2014. (Zost. M. Lacko – V. Kárpáty). Krakov: Spolok Slovákov v Poľsku, 2015, 140 s. + prílohy

Anotácia

Salus patriae suprema lex. Pohľady do slovenských dejín

Salus patriae suprema lex. Pohľady do slovenských dejín. (Zost. J. Košiar – M. Lacko). Bratislava: Lúč – Ústav dejín kresťanstva, 2015, 359 s.

Anotácia

Cesta smrti a života alebo útek z partizánskeho hrobu v Sklabini

NEMČOK, Jozef: Cesta smrti a života alebo útek z partizánskeho hrobu v Sklabini. Krakov: Spolok Slovákov v Poľsku, 2015, 174 s.

Anotácia

Deti a vojna. Spomienky na detstvo a rodinu 1941 – 1946

ČATLOŠ, Dušan: Deti a vojna. Spomienky na detstvo a rodinu 1941 – 1946. Krakov – Martin: Spolok Slovákov v Poľsku, 2015, 108 s.

Anotácia

Slovenské národné povstanie a záver vojny na území Žilinského kraja 1944 – 1945

Slovenské národné povstanie a záver vojny na území Žilinského kraja 1944 – 1945. (Zost. M. Lacko – M. Malatinský). Žilina: ŽSK, 2014, 302 s.

Anotácia

Autonómia Slovenska. 75 rokov

Autonómia Slovenska. 75 rokov. Pamätnica zo spomienkovej akadémie v Žiline dňa 4. októbra 2013. (Zost. M. Lacko – P. Ivánek). Krakov: Spolok Slovákov v Poľsku, 2014, 121 s. + prílohy

Anotácia

Náš zápas o samostatnosť Slovenska (1945 – 1992)

ŠTELCER, I.: Náš zápas o samostatnosť Slovenska (1945 – 1992). Krakov: Spolok Slovákov v Poľsku, 2013, 257 s. + prílohy

Anotácia

Historické rozhľady, roč. VII

Historické rozhľady, roč. VII. (Zost. T. Klubert – M. Lacko – I. Varšo). Krakov: Spolok Slovákov v Poľsku, 2012, 320 s.

Anotácia

Historické rozhľady, roč. VI

Historické rozhľady, roč. VI. (Zost. T. Klubert – M. Lacko – I. Varšo). Bratislava: O. z. Historické rozhľady, 2010, 185 s.

Anotácia

Historické rozhľady, roč. V

Historické rozhľady, roč. V. (Zost. T. Klubert – M. Lacko – I. Varšo). Bratislava: O. z. Historické rozhľady, 2009, 185 s.

Anotácia

Historické rozhľady, roč. IV

Historické rozhľady, roč. IV (Zost. M. Duchoň – M. Lacko – I. Varšo). Bratislava: O. z. Historické rozhľady, 2008, 240 s.

Anotácia

Historické rozhľady, roč. III

Historické rozhľady, roč. III (Zost. M. Duchoň – M. Lacko – I. Varšo). Trnava: Katedra histórie FF UCM, 2006, 380 s.

Anotácia

Historické rozhľady, roč. II

Historické rozhľady, roč. II (Zost. M. Duchoň – M. Lacko – I. Varšo). Trnava: Katedra histórie FF UCM, 2005, 403 s.

Anotácia

Historické rozhľady, roč. I

Historické rozhľady, roč. I (Zost. M. Duchoň –M. Lacko – I. Varšo). Trnava: Katedra histórie FF UCM, 2004, 302 s.

Anotácia

Zrod Slovenského štátu v kronikách slovenskej armády

Zrod Slovenského štátu v kronikách slovenskej armády. Bratislava: ÚPN, 2010, 183 s.

Anotácia

Dotyky s boľševizmom

Dotyky s boľševizmom. Dokumenty spravodajstva slovenskej armády 1940 – 1941. Bratislava: ÚPN, 2009, 220 s. + prílohy.

Anotácia

Proti Poľsku

Proti Poľsku. Odraz ťaženia roku 1939 v denníkoch a kronikách slovenskej armády. Bratislava: ÚPN, 2007, 254 s. + prílohy.

Anotácia

Z prameňov k dejinám 1. Slovenskej republiky. II. diel – Denníky a spomienky slovenských vojakov z východného frontu 1941 – 1944

Z prameňov k dejinám 1. Slovenskej republiky. II. diel – Denníky a spomienky slovenských vojakov z východného frontu 1941 – 1944. Trnava: Katedra histórie FF UCM, 2006, 270 s. + prílohy.

Anotácia

Z prameňov k dejinám 1. Slovenskej republiky. I. diel – Situačné hlásenia okresných náčelníkov január – august 1944

Z prameňov k dejinám 1. Slovenskej republiky. I. diel – Situačné hlásenia okresných náčelníkov január – august 1944. Trnava: Katedra histórie FF UCM, 2005, 283 s.

Anotácia

Slovenská republika 1939 – 1945 očami mladých historikov III.

Slovenská republika 1939 – 1945 očami mladých historikov III. (Povstanie roku 1944). Zborník príspevkov z tretieho sympózia Katedry histórie FF UCM Trnava, 21 – 22. mája 2004 v Lúke). Trnava: Katedra histórie FF UCM, 2004, 412 s.

Anotácia

Slovenská republika 1939 – 1945 očami mladých historikov II.

Slovenská republika 1939 – 1945 očami mladých historikov II. (Zborník príspevkov z druhého sympózia Katedry histórie FF UCM Trnava, 9. – 10. apríla 2003 v Lúke) Bratislava: Merkury, 2003, 322 s.

Anotácia

Slovenská republika 1939 – 1945 očami mladých historikov I.

Slovenská republika 1939 – 1945 očami mladých historikov I. Zborník príspevkov z prvého sympózia Katedry histórie Filozofickej fakulty UCM Trnava, Modrová, 19. – 20. apríla 2002. Katedra histórie FF UCM Trnava, 2002, 194 s.

Anotácia

Slovenskí generáli 1939 – 1945

JAŠEK, P. – KINČOK, B. – LACKO, M.: Slovenskí generáli 1939 – 1945. Praha: Ottovo nakladatelství, 2013, 393 s.

Málo známe, z politických dôvodov desaťročia zamlčiavané osudy ôsmich generálov 1. Slovenskej republiky z rokov 1939 - 1945 odkrýva táto nesmierne zaujímavá kniha troch slovenských historikov. Rudolf Viest, Ferdinand Čatloš, Alexander Čunderlík, Anton Pulanich, Augustín Malár, Jozef Turanec, Štefan Jurech a generál žandárstva Timotheus Ištok – každý z nich prežil vlastný príbeh života s rozdielnym, väčšinou však tragickým koncom. Autori zhromaždili množstvo archívnych materiálov, spomienok politikov, vojakov i potomkov jednotlivých generálov, a takisto neznámych fotografií z archívov. Táto kniha nenechá čitateľa chladným a prinúti ho, aby sa zamyslel nad dejinami Slovenska, ich doteraz pokrivenou interpretáciou a krutým osudom mnohých slovenských vlastencov, o ktorých vieme stále tak málo.

Dwuramienny krzyż w cieniu swastyki. Republika Słowacka 1939 – 1945

LACKO, M.: Dwuramienny krzyż w cieniu swastyki. Republika Słowacka 1939 – 1945. Lublin: El-Press, 2012, 298 s.

Historia II Wojny Światowej doczekała się tysięcy opracowań, jednak dalej widać wyraźne wydawnicze braki. Z pewnością nadrabia je książka słowackiego historyka Martina Lacko „Dwuramienny krzyż w cieniu swastyki. Republika Słowacka 1939-1945”, będąca popularnonaukową publikacją dotyczącą dziejów nacjonalistycznego państwa ks. Jozefa Tiso. Słowak unika jednak prostej analizy, opisując zarówno negatywne jak i pozytywne strony istnienia niepodległej Słowacji.

Osoby nie znające historii Słowacji (a z pewnością nie jest to wiedza zbyt powszechna), mogą zastanawiać się nad tytułem książki. Nawiązuje ona do dwuramiennego krzyża będącego symbolem Republiki Słowackiej, natomiast „cień swastyki” to oczywiście nawiązanie do stopnia uzależnienia kraju od III Rzeszy.

Książka Słowaka dzieli się na dziewięć rozdziałów, uzupełnionych o wybór najważniejszych dokumentów będących podstawą prawną istnienia Republiki Słowackiej. Lacko opisuje wszystkie najważniejsze wydarzenia z prawie sześcioletniej historii tego państwa, zaczynając od zarysowania przyczyn jego powstania. Momentami można jednak odnieść wrażenie, że wśród najpopularniejszego ruchu politycznego na Słowacji czyli ludaków, nie było zbyt wielu zwolenników pełnej niepodległości. Została ona zaś wymuszona przez spiski Czechów, Polaków i Węgrów. Podejście do Węgier jest zresztą chyba jedyną kwestią w której Lacko nie zachowuje obiektywizmu. Regent Węgier Miklos Horthy miejscami przedstawiany jest niczym drugi Hitler, natomiast część niegodziwości słowackiej władzy jest wręcz usprawiedliwiana faktem, iż „w tym samym czasie na Węgrzech dokonywano jeszcze większych zbrodni”. Można mieć też pewne wątpliwości co do sposobu przedstawienia stanowiska Polski wobec Słowacji. Faktem jest, że nasz kraj uczestniczył w rozbiorze Czechosłowacji, a wśród zajętych terytoriów były również Orawa i Spisz znajdujące się na terenie Słowacji. Historyk jednak nie wspomina zbytnio o wspieraniu ruchu autonomicznego przez sporą część dwudziestolecia międzywojennego, a także pisze o przymusowej polonizacji Słowaków mieszkających na terenach należących do Polski. Jednocześnie nie wspomina o podobnych działaniach wobec mniejszości polskiej, a szczególnie Polakach na terenach okupowanych przez Słowację po 1939 roku.

Lacko poddaje krytyce przede wszystkim rządową propagandę, deportacje Żydów do obozów koncentracyjnych, topień uległości ludaków wobec niemieckich nazistów, czy obojętność Kościoła Katolickiego wobec działań dyskryminujących część mniejszości narodowych. Warto jednak podkreślić, że spora część kleru należała do rządzącej partii, natomiast sam Jozef Tiso był katolickim księdzem. Słowacki historyk zauważa jednocześnie, że wiele z rozporządzeń dotyczących prześladowań grup etnicznych i środowisk politycznych, nie było przeprowadzanych z nakazaną starannością bądź rozkazów tych w ogóle nie wykonywano. Najgorliwszą strukturą była zaś Gwardia Hlinkowa, która nie cieszyła się jednak szacunkiem, bowiem skupiała najczęściej osoby chcące szybko się wzbogacić, nie przejawiające choćby chęci uczestniczenia w mobilizacjach armii słowackiej. Jednocześnie Lacko krytycznie podchodzi do „wyzwolenia” (samemu biorąc to słowo w cudzysłów) ze strony Armii Czerwonej, zwracając uwagę na gwałty i rabunki dokonywane przez radzieckich żołnierzy.

Autor publikacji pisze także o pozytywnych aspektach powstania niezależnej Republiki Słowackiej. Przede wszystkim zamieszkujący ją naród czuł, że po latach ucisku ze strony Węgrów, a następnie Czechów, wreszcie pracuje na własny rachunek. Rozwijała się przede wszystkim słowacka gospodarka. Lacko cytuje choćby wspomnienia przedstawicieli III Rzeszy, którzy w raportach wysyłanych do Berlina zwracali uwagę, iż szczególnie w drugiej połowie wojny, Słowacy mieli lepszy dostęp do wielu produktów niż mieszkańcy Niemiec. Pod rządami ks. Tisy rozwijała się również słowacka kultura, a także edukacja.

Publikację o nacjonalistycznej Słowacji z czasów II Wojny Światowej można polecić każdemu, kto zainteresowany jest najnowszymi dziejami Europy. Problemem w dostępie do książki jest jej słaba dystrybucja, bowiem zakupić ją można właściwie jedynie poprzez Wydawnictwo El-Press.

Žandár troch režimov

LACKO, M. – SABO, J.: Žandár troch režimov. Gustáv Polčík a jeho služba v Prievidzi v rokoch 1942 – 1972. Bratislava: ÚPN, 2011, 334 s. + prílohy.

Kniha ponúka neobyklý pohľad na dejiny Slovenska v 20. storočí cez prizmu životného príbehu príslušníka bezpečnostného aparátu. Ústredná postava diela, Gustáv Polčík, rodák z Veľkých Kostolian (1918), bol najprv príslušníkom Zboru žandárstva Slovenskej republiky (1941-1944), potom povstaleckým četníkom, neskôr žandárom za nemeckej okupácie a nakoniec partizánom. Po vojne sa stal príslušníkom Národnej bezpečnosti, v rokoch 1954-1966 bol pridelený k jej štátnobezpečnostnej zložke.

Potom sa vrátil do verejnobezpečnostnej zložky, v ktorej prežil aj čistky po roku 1969. Jeho životný príbeh je tak výnimočný. Len zriedka sa stávalo, aby sa zamestnanec politicky takého exponovaného rezortu udržal vo všetkých, aj protichodných režimoch od začiatku služby až do dôchodku. Osobitne cenné sú poznatky Polčíka k téme slovenského žandárstva, ako aj k fungovaniu komunistickej bezpečnosti a jej akciám v 50. rokoch.

Sto rokov modrovskej dychovky

Slovenská republika 1939 – 1945

Slovenské národné povstanie 1944

Modrová 1157 – 2007

Dezercie a zajatia príslušníkov Zaisťovacej divízie v ZSSR v rokoch 1942 – 1943

1. východomoslimský pluk SS na Slovensku

Prevrat 1918 v obci Modrová

© Martin Lacko